Jedan od ključnih strahova koji se pojavio razvojem vještačke inteligencije jeste mogućnost da bi ona mogla umanjiti određene ljudske kognitivne sposobnosti. Sve veći broj novih istraživanja pokazuje da se takav trend već može uočiti.
Mozak funkcioniše poput mišića
Odavno je poznato da vještine koje ne koristimo postepeno slabe. Tako će osoba koja dugo ne govori strani jezik vremenom zaboraviti dio vokabulara i teže komunicirati. Brojna neurološka i psihološka istraživanja pokazala su da mozak funkcioniše po principu „koristi ili izgubi“, slično kao i mišići.
Profesor Denis Bratko sa Odsjeka za psihologiju Filozofskog fakulteta u Zagrebu objašnjava da je riječ o biohemijskim procesima.
„Kada nervni signal prolazi kroz neurone, oslobađaju se neurotransmiteri. Što je više podražaja, oslobađa se više neurotransmitera, a receptori postaju osjetljiviji. Tako se ponavljanjem učvršćuju određeni neuronski putevi. Ako se ne koriste, oni postepeno slabe“, pojašnjava Bratko.
Do 55 odsto slabija moždana aktivnost
Najnovija istraživanja pokazuju da ljudi, kada dio mentalnog rada prepuste vještačkoj inteligenciji, slabije pamte informacije, rjeđe ih provjeravaju i manje se oslanjaju na sopstveno zaključivanje.
Veliku pažnju privukla je studija „Your Brain on ChatGPT“, koju su sproveli istraživači MIT Media Laba predvođeni Natalijom Kosminom. U istraživanju su 54 ispitanika, starosti od 18 do 39 godina, podijeljena u tri grupe koje su pisale eseje. Jedna grupa koristila je ChatGPT, druga internet pretraživač poput Googlea, dok treća nije smjela koristiti nikakav digitalni alat.
Tokom eksperimenta naučnici su pomoću EEG-a pratili električnu aktivnost mozga i međusobnu povezanost različitih moždanih regija.
Rezultati su pokazali da su učesnici koji su pisali bez pomoći digitalnih alata imali najjaču moždanu povezanost. Oni koji su koristili internet pretraživače ostvarili su srednje rezultate, dok su ispitanici koji su koristili ChatGPT imali najslabiju povezanost. U pojedinim moždanim mrežama aktivnost je bila i do 55 odsto manja nego kod ispitanika koji su zadatke rješavali samostalno.
Posebno je uočeno smanjenje aktivnosti u područjima mozga odgovornim za pažnju, planiranje, pamćenje i obradu jezika.
Eseji bez ličnog pečata
U nastavku istraživanja eseje su ocjenjivala dva nastavnika pisanja, ne znajući kojoj grupi pripadaju autori.
„Nisu znali da su radove pisali učesnici koji su koristili velike jezičke modele, ali su njihove eseje opisali kao ‘bez duše'“, izjavila je Natalija Kosmina.
Radovi nastali uz pomoć AI-ja imali su manju stilsku raznovrsnost i siromašniji izbor riječi. Nastavnici su ih ocijenili prosječnim i čak posumnjali da ih je napisala ista osoba.
Slabije pamćenje sopstvenih tekstova
Još značajniji rezultati zabilježeni su nakon završetka pisanja.
Učesnici koji su koristili ChatGPT teže su se prisjećali sadržaja sopstvenih eseja, nisu mogli precizno citirati napisane rečenice i imali su znatno slabiji osjećaj da je tekst rezultat njihovog vlastitog razmišljanja.
Na kraju eksperimenta od njih je zatraženo da napišu novi esej bez ikakve pomoći AI-ja. I tada su pokazivali slabiju moždanu povezanost u odnosu na ispitanike koji tokom cijelog istraživanja nisu koristili vještačku inteligenciju.
Ukoliko buduća istraživanja potvrde ove rezultate, mogla bi značajno uticati na način i vrijeme uvođenja AI alata u obrazovni sistem.
Kosmina ipak upozorava da rezultati ne znače da vještačka inteligencija izaziva „propadanje mozga“.
„Neki su pogrešno zaključili da smo mjerili inteligenciju ili IQ, ali to nije bio predmet našeg istraživanja“, istakla je.
Pad medicinskih vještina
Slični problemi bilježe se i u medicini.
Studija objavljena u časopisu The Lancet Gastroenterology & Hepatology analizirala je rad 19 iskusnih endoskopista u četiri medicinska centra u Poljskoj.
Svi ljekari imali su iskustvo od više od 2.000 obavljenih kolonoskopija. Nakon uvođenja AI sistema za otkrivanje polipa nastavili su povremeno raditi preglede bez pomoći vještačke inteligencije.
Analiza 1.443 takve kolonoskopije pokazala je da je stopa otkrivanja adenoma pala sa 28,4 odsto prije uvođenja AI sistema na 22,4 odsto nakon nekoliko mjeseci njegove redovne upotrebe, što predstavlja relativni pad od oko 20 odsto.
Koautor studije Marćin Romančik sa Akademije Šleske ocijenio je da je riječ o prvom istraživanju koje ukazuje na moguće negativne posljedice redovne upotrebe AI-ja na sposobnost zdravstvenih radnika da samostalno obavljaju medicinske postupke.
Prema njegovim riječima, rezultati su zabrinjavajući jer se vještačka inteligencija ubrzano uvodi u medicinsku praksu.
Slabljenje kritičkog mišljenja
Slične zaključke donijelo je i istraživanje Microsoft Researcha i Univerziteta Carnegie Mellon.
Naučnici su analizirali rad 319 zaposlenih koji obavljaju intelektualne poslove i prikupili 936 konkretnih primjera korištenja generativne vještačke inteligencije.
Pokazalo se da veće povjerenje u AI prati manja upotreba kritičkog mišljenja, dok korisnici koji više vjeruju vlastitim sposobnostima češće provjeravaju informacije i dublje analiziraju rezultate koje dobiju od AI-ja.
Kognitivno rasterećenje
Istraživanje objavljeno 2025. godine u časopisu Societies, provedeno na 666 ispitanika, pokazalo je da je češće korištenje AI alata povezano sa slabijim rezultatima testova kritičkog mišljenja.
Naučnici taj odnos djelimično objašnjavaju fenomenom poznatim kao kognitivno rasterećenje, odnosno prepuštanjem mentalnih zadataka spoljnim alatima.
Profesor Bratko smatra da rasterećenje može imati i pozitivnu stranu.
„Ako jednostavne zadatke, poput računanja, prepustimo kalkulatoru, više mentalne energije možemo usmjeriti na složenije strateško razmišljanje. Međutim, ako AI koristimo samo zato da bismo imali manje posla, tada ne razvijamo nove sposobnosti“, upozorava on.
Googleov efekat
Slični obrasci uočeni su i mnogo prije pojave generativne vještačke inteligencije.
Još 2011. godine naučnici Betsi Sparou, Dženi Liu i Danijel Vegner opisali su takozvani „Googleov efekat“. Njihovo istraživanje pokazalo je da ljudi slabije pamte informacije za koje vjeruju da će ih uvijek moći pronaći na internetu, ali zato bolje pamte gdje se one nalaze.
Sličan efekat zabilježen je i kod korištenja GPS navigacije. Studija objavljena 2020. godine pokazala je da osobe koje se često oslanjaju na GPS razvijaju slabije prostorno pamćenje, jer mozak manje vježba stvaranje vlastite mentalne mape prostora.
Posljedice za obrazovanje
Profesor Bratko smatra da bi najveće posljedice mogle biti vidljive upravo u obrazovanju.
„Studentima više ne zadajem seminarske radove koje pišu kod kuće, jer ne mogu znati da li su ih napisali oni ili vještačka inteligencija“, zaključio je Bratko.
Izvor: index.hr
